Decyzja tamtejszego rządu o umożliwieniu mieszkańcom całkowitego wycofania się z drugiego filaru emerytalnego i natychmiastowej wypłaty zgromadzonych środków miała być krokiem w stronę podmiotowości obywatela.

Lekcja z Wilna: Dlaczego państwo czasem powinno nas „zmuszać” do rozsądku? 

Początek 2026 roku na Litwie zapisał się w kronikach ekonomicznych jako czas wielkiego testu wolnej woli. Decyzja tamtejszego rządu o umożliwieniu mieszkańcom całkowitego wycofania się z drugiego filaru emerytalnego i natychmiastowej wypłaty zgromadzonych środków miała być krokiem w stronę podmiotowości obywatela. Tymczasem rzeczywistość brutalnie zweryfikowała optymistyczne założenia ustawodawców. W samym tylko styczniu złożono ponad 300 tysięcy wniosków o likwidację kont. Miliardy euro, zamiast pracować na przyszłą jesień życia, niemal natychmiast zasiliły rynek bieżącej konsumpcji. Ta sytuacja zmusza do postawienia fundamentalnego pytania: czy w obliczu skomplikowanych mechanizmów finansowych człowiek, pozostawiony samemu sobie, jest w stanie działać w swoim długofalowym interesie?

Pułapka „tu i teraz”, czyli dlaczego zawodzimy jako ekonomiści

Problem, który zaobserwowaliśmy na Litwie, nie wynika z braku inteligencji czy powszechnej niefrasobliwości mieszkańców tego kraju. To zjawisko głęboko zakorzenione w ludzkiej psychologii, znane w ekonomii behawioralnej jako dyskontowanie hiperboliczne. Nasze mózgi ewolucyjnie zostały zaprogramowane na przetrwanie dnia dzisiejszego. Dla pierwotnego człowieka zdobycie pożywienia „tu i teraz” było warunkiem przeżycia; planowanie zapasów na dwadzieścia lat było abstrakcją.

W XXI wieku ten ewolucyjny atawizm staje się naszym największym wrogiem. Kiedy litewscy ustawodawcy „otworzyli skarbonki”, zadziałał impuls. Pieniądze, które dotąd były wirtualną cyfrą widoczną raz w roku w raporcie funduszu, nagle stały się realną gotówką, którą można zapłacić za nowszy samochód, luksusowe wakacje czy spłatę uciążliwego kredytu konsumpcyjnego. Zjawisko to pokazuje, że bez zewnętrznego „gorsetu” przepisów, większość z nas ma tendencję do poświęcania bezpiecznej starości na rzecz chwilowego komfortu w młodości.

Systemy obowiązkowe –  społeczny bezpiecznik

Wydarzenia na Litwie rzucają nowe światło na sens istnienia sztywnych systemów ubezpieczeń społecznych, takich jak amerykańskie Social Security czy Medicare. Choć w debacie publicznej często pojawiają się głosy krytykujące przymus płacenia składek, nazywając je „ukrytym podatkiem” lub ograniczeniem wolności dysponowania własnym zarobkiem, przykład litewski dowodzi, że te mechanizmy pełnią rolę kluczowego bezpiecznika.

Obowiązkowa składka na Social Security to w rzeczywistości forma „ubezpieczenia przed samym sobą”. Państwo, narzucając ten obowiązek, uznaje, że jako zbiorowość nie jesteśmy w stanie zagwarantować sobie godziwej starości w sposób całkowicie dobrowolny. Medicare z kolei zapewnia, że w wieku 70 czy 80 lat niezbędna opieka medyczna nie będzie luksusem zależnym od tego, czy trzydzieści lat wcześniej byliśmy wystarczająco zdyscyplinowani, by odkładać na polisę. To systemy, które chronią nas przed katastrofalnymi skutkami błędów popełnionych w młodości.

Hipoteka i ubezpieczenie domu

Mechanizm ten nie ogranicza się wyłącznie do sfery emerytalnej. Znajdujemy go w niemal każdym aspekcie stabilnego życia ekonomicznego. Doskonałym przykładem jest obowiązkowe ubezpieczenie nieruchomości obciążonych pożyczką hipoteczną. Banki w USA czy Polsce nie pytają kredytobiorcy, czy ma ochotę ubezpieczyć dom od ognia czy zalania – one tego bezwzględnie wymagają.

Z perspektywy klienta może to wyglądać na dodatkowy koszt narzucony przez instytucję finansową. Jednak w rzeczywistości jest to ochrona obu stron przed całkowitą ruiną. Gdyby ubezpieczenie było dobrowolne, wielu właścicieli domów, szukając miesięcznych oszczędności rzędu kilkudziesięciu dolarów, zrezygnowałoby z polisy, licząc na to, że „im nic się nie przytrafi”. W przypadku pożaru taka krótkowzroczność oznaczałaby utratę dachu nad głową przy jednoczesnym pozostaniu z długiem hipotecznym do spłacenia do końca życia. Przymus ubezpieczenia jest więc narzuconym rozsądkiem, który chroni fundamenty naszego bezpieczeństwa finansowego.

Analogia drogowa – dlaczego potrzebujemy ograniczeń?

Aby w pełni zrozumieć, dlaczego „wymuszony rozsądek” jest niezbędny dla funkcjonowania społeczeństwa, warto spojrzeć na nasze drogi. Limity prędkości są dla kierowców tym samym, czym obowiązkowe składki emerytalne dla zarabiających. Teoretycznie każdy z nas uważa się za doskonałego kierowcę, który potrafi ocenić ryzyko i wie, kiedy może pojechać szybciej. Jednak gdyby zniesiono wszystkie ograniczenia prędkości i pozostawiono je „zdrowemu rozsądkowi” jednostki, liczba wypadków drastycznie by wzrosła.

Limity prędkości nie są po to, by utrudniać nam dotarcie do celu, ale po to, by chronić nas przed błędem własnym ibłędami innych uczestników ruchu. Podobnie jest z systemami finansowymi. Sztywne ramy prawne chronią nas przed „wypadkiem finansowym”, który na starość byłby nie do naprawienia. Wolność wyboru na drodze kończy się tam, gdzie zaczyna się bezpieczeństwo publiczne. Wolność wyboru w finansach kończy się tam, gdzie zaczyna się ryzyko masowego ubóstwa, za które ostatecznie i tak musiałoby zapłacić całe społeczeństwo.

„Szturchanie” w stronę mądrości: przykład 401(k)

Współczesna ekonomia oferuje również modele pośrednie, które łączą wolność z bezpieczeństwem. Przykładem jest amerykański plan 401(k). System ten wykorzystuje tzw. teorię szturchnięcia (ang. nudge). Zamiast brutalnego nakazu, stosuje się tu mechanizm automatycznego zapisu. Pracownik jest domyślnie zapisywany do planu oszczędnościowego, a jeśli chce z niego zrezygnować, musi podjąć aktywny wysiłek i złożyć stosowny wniosek.

To subtelne odwrócenie ról jest kluczowe. Wykorzystuje ono ludzką skłonność do inercji (lenistwa) na korzyść oszczędzającego. Większość osób zostaje w systemie nie dlatego, że są mistrzami planowania finansowego, ale dlatego, że tak jest najłatwiej. Wyniki są imponujące, bo odsetek osób oszczędzających w systemach z automatycznym zapisem jest wielokrotnie wyższy niż w tych, gdzie trzeba się zapisać samodzielnie. To dowód na to, że odpowiednio zaprojektowane przepisy potrafią „zaprogramować” nasz sukces finansowy.

Wniosek: Wolność wymaga solidnych fundamentów

Litewski eksperyment z 2026 roku pozostanie bolesnym przypomnieniem, że jako jednostki bywamy irracjonalni, impulsywni i skłonni do ulegania chwilowym zachciankom. Masowe roztrwonienie oszczędności w Wilnie czy Kownie to nie tylko problem tych 300 tysięcy osób – to potencjalny problem dla państwa, które za 20 lat będzie musiało zmierzyć się z rzeszą seniorów bez kapitału.

Przepisy nakazujące odkładanie składek na Social Security, Medicare czy ubezpieczenie domu nie są zamachem na naszą wolność. Są raczej wyrazem zbiorowej mądrości, która uznaje, że potrzebujemy ochrony przed naszymi własnymi słabościami. Prawdziwa wolność to nie tylko możliwość wydania każdej zarobionej złotówki dzisiaj; to przede wszystkim wolność od strachu przed głodową emeryturą czy brakiem opieki lekarskiej w przyszłości. Czasami najmądrzejszą rzeczą, jaką może zrobić państwo, jest nie pozwolić nam popełnić błędu, którego skutki będziemy odczuwać przez resztę życia. Systemy te są gorsetem, który – choć czasem uwiera – pozwala nam utrzymać prostą postawę w najtrudniejszych latach starości.

Elżbieta Baumgartner jest autorką wielu książek-poradników m.in. “Planowanie spadkowe”, „Amerykańskie emerytury”, poświęconej indywidualnym programom emerytalnym. Są one dostępne w D&Z House of Books, 5507 W. Belmont Ave., Chicago, oraz w wersji elektronicznej na witrynie Poradnika Sukces, www.PoradnikSukces.com, 1-718-224-3492.

Kategoria: Porady > Finanse

Data publikacji: 2026-06-11